خانه / مقالات / سلول چیست ؟ مبحثی گمنام در کتاب درسی دهم!

سلول چیست ؟ مبحثی گمنام در کتاب درسی دهم!

در نظام قدیم یعنی درکتاب های درسی دوم دبیرستان مبحث سلول یا یاخته به طورنسبتا خوبی توضیح داده شده بود اما متاسفانه در کتاب های زیست شناسی نظام جدید آموزش پرورش یعنی کتاب زیست دهم این مطلب کاملا از کتاب حذف شده و دانش آموزان رو به کتاب های دوره ی اول متوسطه ارجاع داده و از اونجایی که این مبحث بسیار مهم و پایه و اساس یادگیری های بعدی شماست قصد دارم در این مقاله ومقالات بعدی به طور کامل مبحث سلول رو آموزش بدم تا شما جای هیچ کمبود و نگرانی برای یادگیری مباحث زیست شناسی نداشته باشید با من همراه باشید…

سلول چیست

سلول چیست ؟

همان طور که اتم ها اساس شیمی هستند سلول ها نیز پایه و اساس سیستم های زنده می باشند .انقباض سلول های ماهیچه ای ، چشم های شما را به هنگام مطالعه ی این مقاله حرکت می دهند. کلمات صفحه به پیام هایی ترجمه می شوند که سلول های عصبی ، آن ها را به مغز می برند.

همه ی موجوات زنده از سلول ساخته شده اند . سلول کوچکترین مجموعه ای از مواد است که توانایی حیات دارد.

نکته :

  • بسیاری از اشکال حیات به صورت موجودات تک سلولی وجود دارند.
  • اغلب موجودات پیچیده ، شامل گیاهان و جانوران پرسلولی اند به طوری که بدن آن ها از انواع سلول های تشکیل شده که هرکدام به تنهایی و به خودی خود توانایی زنده ماندن ندارند . حتی هنگامی که سلول ها به صورت بافت و اندام سازماندهی می شوند هم سلول به عنوان واحد بنیادین ساختارو عملکرد جاندار محسوب می شود.

آیا سلول ها قابل مشاهده هستند؟

اکثر سلول ها دارای قطری بین ۱ تا ۱۰۰ میکرومتر هستند بنابراین تنها به وسیله ی میکروسکوپ دیده می شوند .اما تعداد معدودی از سلول ها با چشم غیرمسلح هم دیده می شوند مثل برخی از سلول های عصبی یا ماهیچه ای

ابزار مشاهده ی سلول ها :

همان طور که گفتیم اکثر سلول ها به دلیل کوچک بودن باید به وسیله ی میکروسکوپ مشاهده شوند . میکروسکوپ ها مهمترین ابزار های سلول شناسی (یعنی مطالعه ی ساختار سلولی) هستند که به دوشکل کلی دیده می شوند :

  1. میکروسکوپ نوری
  2. میکروسکوپ الکترونی

در مقالات بعدی در مورد ویژگی و عملکرد هر یک از این میکروسکوپ ها به طور کامل صحبت می کنیم.

انواع سلول :

واحد اصلی ساختمانی و عملکردی هر موجود زنده یکی از دو نوع سلول یوکاریوتی و پروکاریوتی است .


تنها
موجودات گروه باکتری ها و آرکی باکتری ها متشکل از سلول های پروکاریوتی است .
آغازیان
، قارچ ها ، جانوران و گیاهان همگی از سلول های یوکاریوتی تشکیل شده اند.

انواع سلول

مقایسه ی سلول های یوکاریوتی  و پروکاریوتی

الف) شباهت ها

  1. همگی به وسیله ی یک غشاء به نام غشاءپلاسمایی احاطه شده اند.
  2. درون سلول یک ماده ی شبه سیال به نام سیتوزول وجود دارد که اجزای سلولی در آن شناورند.
  3. تمامی سلول ها دارای کروموزوم هستند که کار حمل ژن ها را به شکل DNA برعهده دارند.
  4. تمامی سلول ها دارای ریبوزوم هستند . ریبوزوم ها اجزای سلولی ریزی هستند که بر اساس اطلاعات ژن ها(بخشی از DNA) کار ساخت پروتئین ها را انجام می دهند.

ب) تفاوت ها:

  1. تفاوت اصلی بین سلول های پروکاریوتی و یوکاریوتی درجایگاه DNA آن ها است . کروموزوم های یک سلول یوکاریوتی در یک اندامک غشا دار به نام هسته قرار دارند . اما در یک سلول پروکاریوتی DNA در ناحیه ای به نام نوکلئوئید قرار دارد . که فاقد غشایی است که از بقیه ی سلول جدا گردد.

نکته : پروکاریوت از کلمه ی یونانی pro به نام پیش و کلمه ی karyon به معنای هسته ، مشتق شده است.اما یوکاریوت از eu به معنای واقعی و کلمه ی karyon  به معنای هسته تشکیل شده است. بنابراین پروکاریوت ها جاندارانی هستند که دارای هسته ی ابتدایی یا فاقد هسته ی واقعی هستند ولی یوکاریوت ها دارای هسته ی واقعی می باشند.

  1. در سلول های یوکاریوتی ناحیه بین هسته و غشای پلاسمایی را سیتوپلاسم می گویند اما در پروکاریوت ها سیتوپلاسم به درون سلول اشاره می کند.
  2. سلول های یوکاریوتی عموما بسیار بزرگتر از سلول های پروکاریوتی است.

اجزای سلول:

الف)سلول های  یوکاریوتی : به طور کلی یک سلول یوکاریوتی از اجزای زیر تشکیل شده است :

۱) غشا پلاسمایی : غشا پلاسمایی پیرامون سلول را فرا گرفته است و مرز محیط داخل و خارج سلول محسوب می شود. غشا یاخته نفوذ پذیری انتخابی یا تراوایی نسبی دارد (یعنی فقط برخی از ملکول ها یا یون ها می توانند از آن عبور کنند). در مورد ساختار و ویژگی های بیشتر غشا کمی جلوتر توضیح خواهیم داد.

نکته : در اطراف سلول های گیاهی یک لایه بسیار زخیم تر از غشای پلاسمایی (۱۰ تا ۱۰۰ برابر) وجود دارد که به آن دیواره سلولی می گویند و عمدتا از رشته های سلولزی نازکی ساخته شده است . این رشته ها در سیمانی از پلی ساکارید و پروتئین قرار دارند. در مبحث یاخته تا گیاه(فصل ۶) به طور کامل ویژگی های دیواره سلولی را توضیح خواهیم داد.

۲) اندامک ها : درسلول های یوکاریوتی ، غشاهایی ، سیتوپلاسم را به قسمت های مجزا تقسیم می کند. به این قسمت هایی که با غشا احاطه شده اند اندامک گویند. بسیاری از فعالیت های شیمیایی سلول یا به عبارت دیگر متابولیسم سلولی در فضای درون اندامک ها انجام می شود ؛ وجود غشا بین اندامک ها مانع از اختلال و فعالیت اندامک های مختلف درون سلول می شود.

برای مثال در شبکه ی آندوپلاسمی هورمون های استروئیدی ساخته و در پراکسی زوم که در مجاورت شبکه ی آندوپلاسمی قرار دارد هیدروژن پراکسید (H2O2)  که برای سلول بسیار سمی است و می تواند هورمون استروئیدی را تخریب کند تولید می شود. اما وجود غشا باعث می شود H2O2 در پراکسی زوم باقی بماند و در همان جا به سرعت به H2O تبدیل شود.

اندامک هایی که در سلول های یوکاریوتی قرار دارند عبارت اند از:

هسته ، شبکه ی آندوپلاسمی ، جسم گلژی ، میتوکندری، لیزوزوم ، پراکسی زوم ، کلروپلاست و واکوئل

۳) ساختارهای سلولی دیگر :  علاوه بر اندامک های غشادار ساختار ها واجزای دیگری نیز در یاخته ی یوکاریوتی وجود دارند. این ساختار های بدون غشا عبارت اند از :

سانتریول ، اسکلت سلولی ، ریبوزوم

نکات :

  1. اندامک ها وساختار هایی که مخصوص سلول های گیاهی اند عبارت اند از : کلروپلاست ، واکوئل مرکزی ، دیواره سلولی
  2. تاژک ، سانتریول و لیزوزوم در بسیاری از سلول های گیاهی وجود ندارد.
  3. واکوئل هم در سلول های جانوری و هم در سلول های گیاهی وجود دارد ولی واکوئل مرکزی تنها در سلول های گیاهی قرار دارند.
  4. سانتریول ، اسکلت سلولی و ریبوزوم ، فاقد غشا ، هسته ، میتوکندری و کلروپلاست ، دارای دو غشا و بقیه ی اجزای و اندامک های سلولی دارای یک غشا هستند.

ب) سلول پروکاریوتی : اجزای سلولی سلول پروکاریوتی شامل پیلی ، تاژک، کپسول، دیواره ی سلولی ، غشاء پلاسمایی ، ریبوزوم ، نوکلئوئید

پیشنهاد می کنم برای فهم بهتر مطالب گفته شده فیلم زیر را مشاهده کنید:

خب تا اینجا با ساختار کلی انواع سلول ها آشنا شدیم در مقالات بعدی به طور کامل با ساختار و عملکرد اجزای سلول آشنا می شویم.

 

درباره ی یوسف محمدیانی

یوسف محمدیانی هستم مدرس زیست شناسی کنکور و المپیاد و قصد دارم در این وبسایت مطالب مهم و کاربردی در این زمینه را با شما به اشتراک بگذارم. با ما همراه باشید.

مطلب پیشنهادی

ژنتیک

روش مطالعه ی مبحث ژنتیک برای کنکور

شاید شما هم شنیده باشید که بعضی از معلمان یا دانش آموزان کنکوری می گویند که …

۳ دیدگاه

  1. سلام…استاد محمدیانی عزیز
    جالب بود و پر از نکته…و فقط فکر می کنم تصاویر بیشتر باشه بهتره…ممنونم..موفق باشید

  2. خیلی وقت‌ها کلی داریم از یک کلمه استفاده می‌کنیم بدون اینکه درک درستی از آن داشته باشیم.
    ممنون که مفهوم سلول را به خوبی و مفصل توضیح دادید.
    به شخصه از اطلاعات خوب و تخصصی شما که با زبان ساده و آسان توضیح داده شد استفاده بردم.

    خداوند به شما خیر دهد.

    بازهم ممنون و متشکر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *